संस्कृत कक्षा 10 कर्मवीर कथा karmveer katha ( कर्मवीर की कहानी )
दोस्तों इस पाठ के माध्यम से हम लोग बिहार बोर्ड कक्षा 10 संस्कृत कर्मवीर कथा का हिंदी अनुवाद एवं पाठ में आए हुए महत्वपूर्ण प्रश्नों का उत्तर करेंगे अगर आप लोग गणित विषय की तैयारी करना चाहते हैं तो आप हमारे Youtube Channel Unlock Study पर जाकर गणित विषय की तैयारी कर सकते हैं
(पाठेऽस्मिन् समाजे दलितस्य ग्रामवासिनः पुरुषस्य कथा वर्तते। कर्मवीरः असौ निजोत्साहेन विद्यां प्राप्य महत्पदं लभते, समाजे च सर्वत्र सत्कृतो भवति। कथाया मूल्यं वर्तते यत् निराशो न स्यात्, उत्साहेन सर्व कर्तुं प्रभवेत्।)
अर्थ-इस पाठ में समाज में दलित ग्रामवासी पुरुष का कहानी है। वह कर्मवीर अपने उत्साह के द्वारा विद्या प्राप्त करके महान् पद पाता है। और समाज में सभी जगह सम्मानित होता है। कथा का मूल्य है-निराश नहीं होना चाहिए, उत्साह के द्वारा सबकुछ करना चाहिए।
अस्ति विहारराज्यस्य दुर्गमप्राये प्रान्तरे ‘भीखनटोला’ नाम ग्रामः। निवसन्ति स्म तत्रातिनिर्धनाः शिक्षाविहीनाः क्लिष्टजीवनाः जनाः। तेष्वेवान्यतमस्य जनस्य परिवारो ग्रामाद् बहिः स्थितायां कुट्यां न्यवसत्। कुटी तु जीर्णप्रायत्वात् परिवारजनान् आतपमात्राद् रक्षति, न वृष्टेः। परिवारे स्वयं गृहस्वामी, तस्य भार्या तयोरेकः पुत्रः कनीयसी दुहिता चेत्यासन्।
अर्थ-बिहार राज्य के “भीखनटोला” नामक ग्राम है जहाँ पहुँचना लगभग कठिन है। वहाँ अतिनर्धन अशिक्षित कठिनाई से जीवन जीने वाले लोग रहते हैं। उनलोगों में ही एक अन्य जन का परिवार गाँव से बाहर झोपड़ी में रहता था। झोपड़ी तो जर्जर होने से परिवार जनों को मात्र धूप से रक्षा करता है, वर्षा में नहीं। परिवार में स्वयं घर के मालिक उनकी पत्नी उनदोनों के एक पुत्र और छोटी पुत्री थी।
तस्माद् ग्रामात् क्रोशमात्रदूरं प्राथमिको विद्यालयः प्रशासनेन संस्थापितः। तत्रैको नवीनदृष्टिसम्पन्नः सामाजिकसामरस्यरसिकः शिक्षकः समागतः। भीखनटोलां द्रष्टुमागतः स कदाचित् खेलनरतं दलितबालकं विलोक्य तस्यापातरमणीयेन स्वभावेनाभिभूतः। शिक्षकं बालकमेनं स्वविद्यालयमानीय स्वयं शिक्षितुमारभत। बालकोऽपि तस्य शिक्षणशैल्याकृष्टः शिक्षाकर्म जीवनस्य परमा गतिरिति मन्यमानो निरन्तरमध्यवसायेन विद्याधिगमाय निरतोऽभवत्। क्रमशः उच्चविद्यालयं गतस्तस्यैव शिक्षकस्याध्यापनेन स्वाध्यवसायेन च प्राथम्यं प्राप। ‘छात्राणामध्ययनं तपः’ इति भूयोभूयः स्वविद्यागुरुणोपदिष्टोऽसौ बालकः पित्रोरर्थाभावेऽपि छात्रवृत्त्या कनीयश्छात्राणां शिक्षणलब्धेन धनेन च नगरगते महाविद्यालये प्रवेशमलभत ।
अर्थ उस गाँव से कोस भर की दूरी पर प्रशासन द्वारा स्थापित प्राथमिक विद्यालय है। वहाँ एक दृष्टि से सम्पन्न सामाजिक समरसता के पक्षपाती शिक्षक आये। एकबार वे भीखनटोला देखने के लिए आये खेलने में मग्न दलित बालकों को देखकर उसके सहज आकर्षक स्वभाव से प्रभावित हुए। शिक्षक इस बालक को अपने विद्यालय में लाकर स्वयं पढ़ाने लगे। बालक भी उनके शिक्षण शैली से आकृष्ट होकर शिक्षाकर्म जीवन का परम गति ऐसा मानते हुए लगातार परिक्षण द्वारा विद्यालय के लिए तत्पर था। क्रम से उच्च विद्यालय में गया उसके ही शिक्षक के पढ़ाने से और
स्वयं परिक्षण से प्रथम स्थान प्राप्त किया। “छात्रों का तपस्या अध्ययन” ऐसा बार-बार अपने गुरू के उपदेश से वह बालक पिता के धन अभाव में भी छोटे बच्चों को पढ़ाकर और धन प्राप्त करके शहर में महाविद्यालय में प्रवेश प्राप्त किया।
तत्रापि गुरूणां प्रियः सन् सततं पुस्तकालये स्ववर्गे च सदावहितचेतसा अकृतकालक्षेपः स्वाध्यायनिरतोऽभूत्। महाविद्यालयस्य पुस्तकागारे बहूनां विषयाणां पुस्तकानि आत्मसादसौ कृतवान् । तत्र स्नातकपरीक्षायां विश्वविद्यालये प्रथमस्थानमवाप्य स्थानमवाप्य स्वमहाविद्यालयस्य ख्यातिमवर्धयत्। सर्वत्र रामप्रवेशराम इति शब्दः श्रूयते स्म नगरे विश्वविद्यालयपरिसरे च। नाजानतां पितरावस्य विद्याजन्यां प्रतिष्ठाम्।
अर्थ-वहाँ भी गुरूओं का प्रिय लगातार पुस्तकालय में और अपने वर्ग में सावधान मन से समय न गँवानेवाला अपने अध्ययन में तत्पर था। वह महाविद्यालय के पुस्तकालय में अनेक विषयों – को पुस्तकों को आत्मसात् किया। वह स्नातक परीक्षा में विश्वविद्यालय में प्रथम स्थान प्राप्त किया अपने महाविद्यालय का प्रतिष्ठा बढ़ाया। सभी जगह रामप्रवेश राय ऐसा शब्द सुनते शहर में और विश्वविद्यालय परिसर में इसके पिता को नहीं जानते हुए विद्या जानने से प्रतिष्ठित् हुआ।
वर्षान्तरेऽसौ केन्द्रीयलोकसेवापरीक्षायामपि स्वाध्यवसायेन व्यापकविषयज्ञानेन च उन्नतं स्थानमवाप। साक्षात्कारे च समितिसदस्यास्तस्य व्यापकेन ज्ञानेन, तत्रापि तादृशे परिवारपरिवेशे कृतेन श्रमेणाभ्यासेन च परं प्रीताः अभूवन् ।
अर्थ-वह दूसरे केन्द्रीय लोकसेवा परीक्षा अपने परिश्रम के द्वारा और व्यापक विषय ज्ञान से उच्च स्थान प्राप्त किया। साक्षात्कार में भी समिति सदस्य का उसके व्यापक ज्ञान से वहाँ भी पारिवारिक परिवेश और परिश्रम के द्वारा अभ्यास यास से बहुत प्रसन्न हुए।
अद्य रामप्रवेशरामस्य प्रतिष्ठा स्वप्रान्ते केन्द्रप्रशासन च प्रभूता वर्तते। तस्य प्रशासनक्षमतां संकटकाले च निर्णयस्य सामर्थ्य सर्वेषामावर्जके वर्तते। नूनमसौ कर्मवीरो व्यतीत्य बाधाः प्रशासनकेन्द्रे लोकप्रियः संजातः । सत्यमुक्तम् उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः।
अर्थ-आज रामप्रवेशराम का सम्मान अपने प्रान्त और केन्द्रीय प्रशासन में बहुत अधिक है। उसके प्रशासन क्षमता और संकटकाल में निर्णय का सामर्थ्य सभी को आकर्षित करता है। वह निश्चय ही कर्मवीर बाधाओं को बिताकर प्रशासन केन्द्र में लोकप्रिय हो गया। सत्य कहा गया है-परिश्रम करने वाले सिंह के समान पुरूष लक्ष्मी प्राप्त करते हैं।
अभ्यासः (मौखिकः)
1. एकपदेन उत्तरं वदत-
प्रश्न (क) कर्मवीरः कः अस्ति ?
उत्तर-रामप्रवेशरामः
(ख) बिहार प्रांन्तस्य दुर्गमत्राये प्रान्तरे कः ग्रामः अस्ति ?
उत्तर-भीखनटोला
(ग) ‘भीखनटोला’ ग्रामे शिक्षकः कं दृष्टवान् ?
उत्तर-दलितबालकं
(घ) कर्मवीरः रामप्रवेशः कुत्र उन्नतं स्थानं प्राप्तवान् ?
उत्तर-केन्द्रीयलोकसेवापरीक्षाम्
(ङ) केन कर्मवीरः उन्नतं स्थानमवाप ?
उत्तर-स्वाध्यवसायेन
अभ्यासः (लिखितः)
प्रश्न 1. एकपदेन उत्तरं लिखत-
(क) रामप्रवेशस्य ग्रामस्य नाम किम् अस्ति ?
उत्तर-“भीखनटोला”
(ख) भीखनटोला द्रष्टुं कः आगतः ?
उत्तर-शिक्षकः
(ग) बालकः कस्य शिक्षणशैल्यांकृष्टः ?
उत्तर-शिक्षकस्य
(घ) स्नातकपरीक्षायां प्रथमस्थानं प्राप्य कस्य ख्यातिवर्धयत् ?
उत्तर-स्वमहाविद्यालस्ये
(ङ) उद्योगिनं पुरूषसिंह का उपैति ?
उत्तर-लक्ष्मी
2. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
(क) ‘भीखनटोला’ ग्रामः कुत्र अस्ति ?
उत्तर बिहारराजस्य दुर्गमप्राये प्रान्तरे “भीखनटोला” ग्रामः अस्ति।
(ख) प्राथमिकविद्यालये कीदृशः शिक्षकः समागतः ?
उत्तर प्राथमिकविद्यालये सामाजिकसामरस्यरासिकः शिक्षकः समागतः।
(ग) शिक्षकः के शिक्षितुमारभत ?
उत्तर शिक्षकः बालकमेनं स्वविद्यालयमानीय स्वयं शिक्षितुमारभत।
(घ) रामप्रवेशः करयां परीक्षायाम् उन्नतं स्थानमवाप ?
उत्तर रामप्रवेशः केन्द्रीय लोकसेवापरीक्षायां उन्नतं स्थानमवाप।
(ङ) कयो: अर्घाभावेऽपि रामप्रवेशः महाविद्यालये प्रवेशमलभव ?
उत्तर-पित्रोः अर्धाभावेऽपि रामप्रवेशः महाविद्यालये प्रर्वशमलभत।
(च) साक्षात्कारे समितिसदस्याः किमर्थ प्रीताः अभवन् ?
उत्तर-साक्षात्कारे समितिसदस्याः व्यापकेन ज्ञानेन, पविारपरिवेशे श्रमेणाम्यासेन च परं प्रीताः अभूवन्।
(छ) रामप्रवेशस्य प्रतिष्ठा कुत्र-कुत्र दृश्यते ?
उत्तर-रामप्रवेशस्य प्रतिष्ठा स्वप्रान्ते केन्द्रप्रशासने च प्रभूता दृश्यते।
(ज) लक्ष्मीः कीदृशं जनम् उपैति ?
उत्तर उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः।
3. उदाहरणम् अनुसृत्य रक्षति। त्रायते क्रियापदस्य प्रयोगं कृत्वा मञ्जूषातः पदानि चिल्या, तत्र समुचितविभक्तिं संयोज्य सप्त वाक्यानि रचयत-
उदाहरणम् (क) गृहं सूर्यस्य आतपात् मेघस्य वर्षणात् च त्रायते।
(ख) पिता पुत्रं विघ्नात् रक्षति।
पझजा, देवदत्तः, रमेशः, करीमः, शैलेशः, दिव्येशः, शत्रुः, पवनः, वेगः, रोगः, वैद्यः, चौरः, प्रहरी, सैनिकः, देशः, आतंकवादी, लुण्ठकः, धर्मात्मा, पापम्, सज्जनः, दोषः।
उत्तर-(i) देवदत्तः चौरात् रक्षति।
(ii) सैनिकः देशम् आतंकवार्डः रक्षति।
(iii) वैद्यः रोगात् दोषात् च गायते।
(iv) दिव्येशः सज्जनम् विघ्नात् रक्षति।
(v) धर्मात्मा: पझजाम् पापात् दोषात् च प्रायते।
(vi) रमेशः शैलेशम् पवनस्य बंगात् रक्षति।
(vii) करीमस्य पहरी शत्रोः रक्षति।
4. निम्नांकित समस्तपदानां विग्रहं कृत्वा समासनामानि लिखत-
(वा) अकृतकालक्षेपः = न नाशः समयः येनसः बहुव्रीहि
(ख) पुस्तकायारम् = पुस्तकस्य आगारे = तत्पुरूष
(ग) स्नातकपरीक्षायाम् = स्नातकस्य परीक्षायाम् = तत्पुरूष
(घ) दलितबालकम् = दलितश्चासौ बालकः, तम् कर्मधारयः
(ङ) बिष्टजीवनाः = क्लिष्टं जीवनं येषां, ते बहुव्रीहिः
(घ) नवीनदृष्टिसम्पन्नः = नवीना दृष्टिः यथा सम्पन्नः तत्पुरूषः
(छ) सामाजिकः = मामरस्यसम्पन्न सामाजिके सामरस्ये सम्पन्नः तत्पुरूषः
(ज) स्वाध्यायनिरतः = स्व अध्ययनम् तत्परः तत्पुरूषः
5. पठितपाठम् अनुसृत्य निम्नलिखितपदानां पर्यारूपाणि लिखत –
(उदाहरणम् पुस्तकालयः – पुस्तकागारम्)
(क) कठिनजीविताः . = क्लिष्टजीवना:
(ख) अकृतसमयनाशः = अकृतकालक्षेपम्
(ग) क्षमता = सामर्थ्य
(घ) जनप्रियः = लोकप्रियः
(ङ) आकर्षकम् = आवर्जकम्
(च) संलग्नः = सम्मिलितः
(छ) परिश्रमः = अध्यवसायः
(ज) धनाभावः = अर्थाभावः
(झ) सावधानमनसा = सावहितचेतसा
(ञ) सद्यः आकर्षकेण = सद्य: आवर्जकेण